Kern
Wilfred Bion, psychoanalyticus verbonden aan de Tavistock Clinic in Londen, ontwikkelde zijn groepstheorie op basis van ervaringen met therapiegroepen na de Tweede Wereldoorlog. Zijn kernidee: in elke groep opereren twee lagen tegelijk – de werkgroep, die bewust met de taak bezig is, en de basisaannamegroep, een onbewuste laag die de groep beschermt tegen de angst van het onbekende.
De fasen
Bion beschrijft geen vaste volgorde van fasen zoals Tuckman, maar drie basisaannames (gedragspatronen) waar een groep op elk moment in kan verzeilen – een groep kan ertussen wisselen of er telkens weer in terugvallen:
1. Afhankelijkheid (Dependency)
Gevoelens, gedachten en acties zijn erop gericht iemand tot leider van de groep te maken. Groepsleden kijken naar de groepsleider voor alle oplossingen, saboteren de productiviteit door informatie achter te houden, en laten teleurstelling en vijandigheid zien naar de leider.
2. Fight/Flight (vechten of vluchten)
De groep gedraagt zich alsof het doel is om een vijand te bevechten, of om daarvan te vluchten. Groepsleden weigeren zichzelf kritisch te evalueren; zwaktes worden niet getolereerd, en er wordt al snel een zondebok aangewezen of uit de groep gezet.
3. Pairing (paarvorming)
Groepsleden steunen op een subgroep (duo) als het gaat om productiviteit en creativiteit, met hoopvolle verwachting en het gebruik van clichés. Oplossingen of leiders die door dit paar worden aangedragen, worden door de groep gesaboteerd of kapotgemaakt.
Kernprincipes & praktische toepassing
De werkgroep herken je aan: leden die zich bewust zijn van de taak en deze kunnen definiëren, die elkaar respecteren en accepteren, waarbij leiderschaps- en uitvoerende taken kunnen rouleren en het werk gestructureerd en georganiseerd is. De basisaannamegroep is nooit helemaal afwezig – ze speelt altijd in meer of mindere mate mee, ook in goed functionerende teams. Kenmerkend: tijd lijkt onbeperkt, kritische dialoog wordt vermeden, en de effectiviteit van de groep neemt af. Zichtbaar gedrag van een basisaannamegroep: lange stiltes waarin op de leider gewacht wordt, voorstellen die meteen worden neergeschoten, een zoektocht naar het "missende element", en sterke, geprojecteerde gevoelens van haat, liefde en kameraadschap tussen groepsleden.
Valkuilen
Denken dat een goed functionerend team nooit meer terugvalt in basisaannamegedrag – juist onder druk of onzekerheid ligt dat altijd op de loer. Ook: de methode is moeilijk meetbaar te maken, dus behandel het als een herkenningskader, niet als een harde diagnose.
Tips voor de begeleider
Erken dat de basisaannamegroep onderdeel is van elke groep – een verdedigingsmechanisme tegen angsten en onzekerheid die in de groep leven, geen falen. Ontwikkel je eigen "zesde zintuig" voor deze groepsprocessen, en herken en benoem het gedrag zodra je het ziet – bijvoorbeeld: "het lijkt erop dat we nu vooral naar de voorzitter kijken voor de oplossing" (afhankelijkheid).